હજ 2023: ઇતિહાસની ‘સૌથી મોટી’ હજ યાત્રા શરૂ, જાણવા જેવી પાંચ બાબતો

ઈતિહાસમાં ‘સૌથી મોટી’ હજ યાત્રા શરૂ થાય છે: ઈસ્લામના ‘પાંચ સ્તંભો’ (5 મૂળભૂત) પૈકી એક છે. ‘હજ’ એ વર્તમાન સાઉદી અરેબિયાના પવિત્ર શહેર મક્કામાં વિશ્વભરના મુસ્લિમો દ્વારા કરાતી વાર્ષિક તીર્થયાત્રા છે. એક અહેવાલ અનુસાર, આ અઠવાડિયે 25 લાખથી વધુ મુસ્લિમો સાઉદી અરેબિયાના પવિત્ર શહેર મક્કાની હજ યાત્રામાં ભાગ લેશે. સાઉદી હજ અને ઉમરાહ મંત્રાલયના એક અધિકારીએ અલ જઝીરાને જણાવ્યું હતું કે, ‘આ વર્ષે, અમે ઇતિહાસમાં સૌથી મોટી હજ યાત્રા જોઈશું. આ વખતે હજ 26 જૂનથી શરૂ થશે અને 1 જુલાઈએ સમાપ્ત થશે. હજ, વિશ્વના સૌથી મોટા ધાર્મિક મેળાવડાઓમાંનું એક, વર્ષોના રોગચાળા-પ્રેરિત પ્રતિબંધો પછી સંપૂર્ણ ક્ષમતામાં પરત ફરી રહ્યું છે. દરેક મુસ્લિમ – જે શારીરિક અને આર્થિક રીતે સક્ષમ છે – તેના જીવનમાં ઓછામાં ઓછું એક વાર હજ કરવી જરૂરી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તેનો હેતુ પાપોને ધોવાનો અને હાજીઓને (યાત્રિકોને) ખુદા (ભગવાન/અલ્લાહ)ની નજીક લાવવાનો છે. ચાલો સમજીએ, હજ સાથે જોડાયેલી પાંચ બાબતો જાણવા-

1 – હજ ક્યારે થાય છે?

મુસ્લિમ કેલેન્ડરના છેલ્લા મહિના, ઝી અલ-હિજ્જાહની 8મી અને 13મી વચ્ચે દર વર્ષે હજ કરવામાં આવે છે. તે લુનિસોલર કેલેન્ડર હોવાથી (ચંદ્રની તારીખો પર આધારિત) વર્ષ ગ્રેગોરિયન વર્ષ (વર્તમાન કેલેન્ડર) કરતાં લગભગ 11 દિવસ નાનું છે. આ જ કારણ છે કે હજ માટેની ગ્રેગોરિયન તારીખ દર વર્ષે બદલાતી રહે છે. દર વર્ષે હજ પાછલા વર્ષ કરતા લગભગ 10 કે 11 દિવસ વહેલો આવે છે. ખરેખર, હજની મોસમ ગ્રેગોરિયન વર્ષમાં બે વાર આવે છે, લગભગ દર 33 વર્ષમાં એક વાર આવે છે. છેલ્લી વખત આવું 2006માં થયું હતું.

2 – હજ પાછળનો ઈતિહાસ શું છે?

હજની વાર્તા ઇસ્લામના એક મહત્વપૂર્ણ રજવાડા મક્કા સાથે સંબંધિત છે. હજ એ એક પવિત્ર યાત્રા છે જે દર વર્ષે મુસ્લિમ સમુદાયના લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે.

હજનો શાબ્દિક અર્થ છે ‘કોઈ જગ્યાએ જવા માટે નીકળવું’. પવિત્ર કુરાન અનુસાર, આ તીર્થયાત્રા (હજ) લગભગ 4000 વર્ષ પહેલા પ્રોફેટ હઝરત ઇબ્રાહિમ (જુડિયો-ખ્રિસ્તી ધર્મગ્રંથોમાં અબ્રાહમ) સાથે મળી આવે છે. જ્યારે અલ્લાહે હઝરત ઇબ્રાહિમને મક્કામાં ભગવાનનું ઘર બનાવવાનો આદેશ આપ્યો (કાબાના વર્તમાન સ્થાન પર માનવામાં આવે છે), ત્યારે હઝરત ઇબ્રાહિમે ભગવાનના આ ઘરની હજ (તીર્થયાત્રા) કરવાની પરંપરા શરૂ કરી.

આ પરંપરા હઝરત ઇબ્રાહિમ પછી તેમના પુત્ર હઝરત ઇસ્માઇલ દ્વારા અને ત્યારબાદ આ પ્રદેશમાં સ્થાયી થયેલી વિવિધ જાતિઓ દ્વારા ચાલુ રાખવામાં આવી હતી. જો કે, સદીઓથી, મૂર્તિપૂજક માન્યતાઓ અને મૂર્તિપૂજાના કારણે કાબા તેમજ તેની સાથે સંકળાયેલી તીર્થયાત્રાઓ સાથે, ઈબ્રાહિમનો શુદ્ધ એકેશ્વરવાદ ધીમે ધીમે ‘નબળો અને બદનામ’ થતો ગયો.

પયગમ્બર મુહમ્મદ સાહેબના જન્મના સમય સુધીમાં (આશરે 570 એડી), “જૂનો ધર્મ” મોટે ભાગે ભૂલાઈ ગયો હતો. આમ, 630 એડીમાં, જ્યારે પયગમ્બર મુહમ્મદ સાહેબ અને તેમના અનુયાયીઓ મક્કા પર વિજય મેળવવામાં સફળ થયા, ત્યારે તેઓએ તમામ મૂર્તિપૂજક મૂર્તિઓનો નાશ કર્યો અને પવિત્ર સ્થળની પુનઃસ્થાપના કરી.

632 માં, તેમના અંતિમ વર્ષમાં પયગમ્બર મુહમ્મદ સાહેબે કાબાની તેમની પ્રથમ અને એકમાત્ર તીર્થયાત્રા પૂર્ણ કરી. મુહમ્મદ સાહેબના વિદાય વર્ષ’ તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે હજ માટેના નિયમો અને સંસ્કારો નિર્ધારિત કર્યા છે. આજે આ નિયમો જાણીતા છે અને તેનું પાલન કરવામાં આવે છે.

સીધું કહી શકાય કે હજ યાત્રાનું વર્તમાન સ્વરૂપ ઇસ્લામના પ્રણેતા પ્રોફેટ મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહુ અલયહી વસલ્લમ) દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

3 – હજ યાત્રા દરમિયાન શું થાય છે?

હજમાં પાંચથી છ દિવસના સમયગાળા દરમિયાન મક્કામાં અને તેની આસપાસ કરવામાં આવતી ધાર્મિક વિધિઓની શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે. હજ મક્કા શહેરમાં શરૂ થાય છે, જ્યાં ઇસ્લામની સૌથી પવિત્ર મસ્જિદ, કાબા શરીફ સ્થિત છે. કાબા શરીફ એક વક્ર પથ્થરની ઇમારત છે, જેની સ્થાપના અબ્રાહમ (ઇબ્રાહિમ) અને તેમના પુત્ર ઇસ્માઇલ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

મક્કા નજીક પહોંચ્યા પછી, યાત્રાળુઓ આધ્યાત્મિક શુદ્ધતાની સ્થિતિમાં પ્રવેશ કરે છે અને ઇહરામ નામના વસ્ત્રો પહેરે છે. તે ભૌતિક સંપત્તિનો ત્યાગ કરીને, દુન્યવી સુખોનો ત્યાગ કરીને અને આંતરિક સ્વ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને તેમની તીર્થયાત્રાની શરૂઆત દર્શાવે છે. દરેક હજ યાત્રી ઇહરામ (સફેદ વસ્ત્રો) પહેરે છે અને સૌંદર્ય પ્રસાધનો અને અત્તર એટલે કે કોઈપણ પ્રકારનો મેક-અપ/સુગંધ વગેરેનો ત્યાગ કરે છે.

4.હજ યાત્રાની વિધિઓ

હજયાત્રાનો પ્રથમ દિવસ તવાફની વિધિથી શરૂ થાય છે જેમાં યાત્રિકો નમાજ અદા કરતી વખતે ઘડિયાળની વિરુદ્ધ સાત વખત મક્કામાં કાબાની પરિક્રમા(તવાફ) કરે છે. પછી તેઓ સઈ કરે છે. ઇસ્લામિક પરંપરા અનુસાર બીબી હાજરા (ર.અ) તેમના પુત્ર ઈસ્માઈલ માટે પાણીની શોધ માટે પ્રાર્થના કરી હતી. આ બે ક્રિયાઓ મક્કાની ગ્રાન્ડ મસ્જિદ (વિશ્વની સૌથી મોટી) ની અંદર થાય છે, જેમાં કાબા અને સફા અને મારવાની ટેકરીઓનો સમાવેશ થાય છે.

5.ગુનાઓની માફીની પ્રાર્થના

બીજા દિવસે, યાત્રાળુઓ મક્કાથી લગભગ 20 કિમી પૂર્વમાં માઉન્ટ અરાફાત તરફ જાય છે, જ્યાં પયગમ્બર મુહમ્મદ સાહેબે તેમનો છેલ્લો ઉપદેશ આપ્યો હતો. હજારો લોકો જબલુર્રહેમા અથવા દયાના પર્વત તરીકે ઓળખાતી ટેકરી પર ચઢે છે, જ્યાં ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો હતો, અને ખુદા (ઈશ્વર) પાસે તેમના દુન્યવી પાપો માટે ક્ષમા માંગે છે. તે તીર્થયાત્રાનું આધ્યાત્મિક શિખર માનવામાં આવે છે.

સૂર્યાસ્ત સમયે, યાત્રાળુઓ 9 કિમી પશ્ચિમમાં મુઝદલફા તરફ જાય છે. અહીં તેઓ રાત વિતાવે છે અને બીજા દિવસના જમરાહ માટે કાંકરા એકત્રિત કરે છે. આ ધાર્મિક વિધિ અથવા પ્રક્રિયામાં, હજ યાત્રાળુઓ મીનાની ખીણમાં પ્રતીકાત્મક રીતે શૈતાનને પથ્થરમારો કરતા જોવા મળે છે.